W trakcie realizacji projektów badawczo-rozwojowych (B+R) – takich jak na przykład te w ramach programu „Ścieżki SMART” – opracowywane rozwiązanie przechodzi przez kolejne stadia dojrzałości. Proces ten rozpoczyna się od wykreowania koncepcji, a kończy na ostatecznym, gotowym do wdrożenia produkcie, usłudze lub technologii, który posiada wszystkie zadeklarowane funkcjonalności.
Do oceny etapu, na którym znajduje się dane rozwiązanie, służą Poziomy Gotowości Technologicznej (ang. Technology Readiness Levels – w skrócie TRL). Warto dobrze zapamiętać ten termin, ponieważ jest to powszechny standard (w różnych konfiguracjach) stosowany w niemal wszystkich europejskich programach B+R.
Metodologia TRL została opracowana w latach 70. XX wieku przez NASA. Agencja potrzebowała sprawdzonego sposobu do oceny złożonych projektów badawczo-rozwojowych – początkowo głównie przy budowie sond kosmicznych. Pierwotna wersja (składająca się z 7 poziomów) została upubliczniona w 1989 roku. Z czasem system rozbudowano do 9 stopni, a ostateczny, obowiązujący do dziś kształt nadano mu w 1995 roku.
Dzięki swojej skuteczności metodyka szybko zyskała popularność i zaczęła być powszechnie stosowana m.in. przez Departament Obrony USA oraz Europejską Agencję Kosmiczną, a z czasem stała się standardem w funduszach unijnych.
źródło: opracowanie własne
Cała skala składa się z 9 poziomów. Im niższy numer, tym dalsza droga do wdrożenia rynkowego i odpowiednio wyższe ryzyko niepowodzenia. Poniżej znajduje się objaśnienie poszczególnych etapów (zgodne z wytycznymi konkursowymi NCBR):
Badania podstawowe
-
TRL 1 – Zaobserwowano i opisano podstawowe zasady zjawiska. Najniższy poziom, oznaczający rozpoczęcie badań naukowych. To odkrycia i analizy, które nie kwalifikują się jeszcze ani do badań przemysłowych, ani do prac rozwojowych.
Badania przemysłowe (Faza najwyższego ryzyka)
-
TRL 2 – Określono koncepcję technologii lub jej przyszłe zastosowanie. Początek właściwych prac B+R. Pojawia się pomysł na praktyczne wykorzystanie technologii, ale opiera się on wyłącznie na przewidywaniach – brak jeszcze twardych dowodów naukowych (często jest to punkt wyjścia dla projektów o dofinansowanie).
-
TRL 3 – Potwierdzono analitycznie i eksperymentalnie krytyczne funkcje. Przeprowadza się pierwsze badania laboratoryjne wybranych, niepołączonych jeszcze w całość komponentów.
-
TRL 4 – Zweryfikowano komponenty w warunkach laboratoryjnych. Podstawowe elementy technologii zintegrowano na poziomie modelu w laboratorium. Krok ten kończy fazę badań technologicznych.
-
TRL 5 – Zweryfikowano komponenty w środowisku zbliżonym do rzeczywistego. Technologia jest testowana z wykorzystaniem rzeczywistych elementów wspomagających, w warunkach symulujących środowisko docelowe.
-
TRL 6 – Wykonano demonstrację w warunkach zbliżonych do rzeczywistych. Prototyp systemu jest już wysoce zaawansowany. Osiągnięcie tego poziomu zamyka etap badań przemysłowych.
Prace rozwojowe
-
TRL 7 – Wykonano demonstrację w warunkach operacyjnych. Prototyp działa niemal jak docelowy system operacyjny. Wymaga udowodnienia, że technologia radzi sobie w rzeczywistym środowisku pracy (np. na platformach badawczych).
-
TRL 8 – Zakończono badania i demonstrację ostatecznej formy. Technologia osiągnęła swój kształt docelowy. Przeprowadza się ostatnie testy potwierdzające spełnienie założeń projektowych (w tym zabezpieczenia logistyczne i szkoleniowe).
-
TRL 9 – Sprawdzono technologię w warunkach rzeczywistych z sukcesem. System jest w pełni gotowy, przetestowany i z powodzeniem zaimplementowany w swoim środowisku docelowym.
Trzy stopnie trudności: Zgodnie z badaniami ośrodków akademickich (np. Massachusetts Institute of Technology z 2015 r.), rozwój innowacji według skali TRL dzieli się na etapy o rosnącym poziomie wyzwań: od trudności niskiej (TRL 1–3), przez średnią (TRL 4–6), aż po wysoką (TRL 7–9).
Do czego można wykorzystać wiedzę dotyczącą poziomów gotowości technologicznej? Przede wszystkim do określenia punktu na ww. skali, w którym technologia znajduje się w momencie aplikowania (różne rodzaje konkursów wymagają różnego punktu wyjścia, który będzie decydował o początkowej fazie realizacji prac w ramach projektu – w naborach krajowych najczęściej w momencie aplikowania pomysł musi znajdować się min. na poziomie nr 2, co oznacza, że projekt rozpoczyna się min. od poziomu nr 3).
W trakcie planowania poszczególnych etapów prac projektu B+R należy uwzględnić przejście pomiędzy poszczególnymi poziomami gotowości technologicznej. Przykładowo, jeśli na etapie aplikowania pomysł znajduje się na poziomie nr 2, zaś projekt będzie się składał z 3 etapów, można rozłożyć je w ten sposób:
- Etap 1 – TRL 3-4 (badania przemysłowe)
- Etap 2 – TRL 5-6 (badania przemysłowe)
- Etap 3 – TRL 7-8/9 (prace rozwojowe)
Problematyka poziomów gotowości technologicznej jest złożona i zdecydowanie wykracza poza ramy tego wpisu. W praktyce spotyka się bowiem wiele problemów praktycznych, wynikających m.in. z tego, że metodyka TRL – mimo intencji twórców lub / i Unii Europejskiej – nie pasuje tak samo dobrze do wszystkich projektów o charakterze badawczo-rozwojowym. Duża niedookreśloność pojęć i związana z tym mnogość interpretacji sprawia, że pojawiają się problemy dotyczące precyzyjnego kwalifikowania poszczególnych TRL. Największe kontrowersje budzi na ogół umiejscowienie opracowania prototypowego rozwiązania, które – w zależności od szczegółowych prac B+R można zaliczyć do TRL VI lub TRL VII (czyli do badań przemysłowych lub prac rozwojowych).